در جلسۀ قبلی درس اخلاق با موضوع «انسان در قرآن»، این سؤال مهم طرح شد که آیا انسان بالفطره سعید است یا شقی؟ به‌عبارت دیگر، آیا انسان از نظر فطرت سعادت‌مند است یا شقاوت‌مند؟

برای پاسخ به این سؤال، چند نظریّه بیان شد. نظریّۀ اوّل این است که انسان، شقیّ بالفطره است و ذاتاً شقاوت دارد. برخی صاحب‌نظران، تحت تأثیر جنایت‌ها و خیانت‌های بروز یافته از انسان، به‌ویژه در مقاطعی از تاریخ، مثل زمان گسترش جنگ جهانی دوّم، به این باور رسیده‌اند که انسان از نظر فطرت شقی است، مثل گرگ می‌درد و مثل مار و عقرب می‌گزد؛ و سعادت بعضی از آدمیان و خودداری آنها از ظلم و جنایت، استثنایی و در اثر عواملی نظیر تربیت است. در تاریخ فلاسفه و نزد بزرگان علم و حکمت، کمتر به این دیدگاه توجه شده است، امّا متأسّفانه امروزه، برای توجیه خوی استکباری و برای طبیعی نشان دادن درنده‌خويى و قدرت‌طلبى، از این دیدگاه سوء استفاده می‌شود.

ادامه...

اگر انسان در راه بیفتد، آن راهی که برای او خلق شده و در قرآن به نام صراط مستقیم نامیده شده است، آن راهی که او را به گمشده‌اش و به مقصودش می‌رساند، ولو اینکه به گمشده‌اش هم نرسد، سعادتمند است. این همان انسانی است که قرآن او را «خلیفة‌الله»، «مسجود ملائکه»، «اشرف خلائق» و «حامل امانت اللهی» نامیده و تاج کرامت روی سر او نهاده است. امّا اگر در راه نیفتد، منحرف شود و در صراط مستقیم قرار نگیرد، نظیر آن سنگی است که از بالای کوه پرتاب می‌شود، هر چه بیشتر پایین رود، سرعت سقوطش بیشتر می‌شود. این همان انسانی است که به‌تدریج، به‌واسطۀ سقوط، پست‌تر از هر میکروب و پست‌تر از هر حیوانی می‌شود، در ذات او عجله است، تصمیم‌‌های بی‌جا می‌گیرد و بالاخره بی‌ریشه است. این جمع بین آیات است، شاهد جمع هم از قرآن است.

ادامه ...

در اینجا این سوال مطرح می‌شود که بین این دو دسته آیات، چگونه جمع می‌شود؟ یعنی آیاتی که به تحسین انسان پرداخته و او را صاحب مقامات معنوی قلمداد می‌کند با آیاتی که او را دارای صفات رذیله دانسته، مذمتش کرده است، چگونه قابل جمع است؟ مفسرین در این باره صحبت‌ها کرده‌اند. هرکس طوری این آیات شریف را جمع کرده، ولی خود قرآن شریف نیز آیات را به‌خوبی جمع کرده است و بهترین جمع‌بندی، از قرآن است. از نظر قرآن کریم، اگر انسان متّقی باشد، اگر رابطه‌اش با خدا محکم ‌شود، دیگر عجول نیست، ناسپاس نیست، ظالم نیست، بلکه همان خلیفة‌الله است که مسجود ملائکه و اشرف مخلوقات است، اعظم از ملک مقرّب و بالاتر از خانۀ خداست. اما چنانچه انسان با شیطان رابطه برقرار سازد و مؤمن و متقی نباشد، نزد خداوند متعال ذرّه‌ای ارزش ندارد.

ادامه...

خدا نکند زمینۀ ظلم و تجاوز برای برخی افراد فراهم شود، وگرنه بالاترین ظلم‌ها از آنها سرمی‌زند. انسان ظالم چنین است که تا وقتی زمینه فراهم نیست، به‌ظلم‌های به‌نسبت کوچک‌تر اکتفا می‌کند، مثلاً یک گربه که می‌بیند آزارش می‌دهد، گویا اصلاً ستم کردن و آزار رساندن را دوست دارد، اگر نتواند به انسان‌‌ها ظلم کند، به‌حیوانات آزار می‌رساند. حتی به خانواده و به فرزندان خود ظلم می‌کند. اگر یک مقدار بیاید خارج از خانه، یعنی یک ریاستی به‌دست بیاورد، مثلاً کدخدای یک دهی بشود، بخشدار یک روستا بشود، چه مصیبت‌ها در آنجا ایجاد می‌کند و همین‌طور جلو بروید. یعنی همۀ ظلم‌ها که در یک سطح کوچک اتفاق می‌افتد، اگر آن سطح را بزرگ کنید، ظلم هم یزرگ خواهد شد؛ مثلاً ستم‌گری که به مردم یک روستا زور می‌گوید، اگر زمینه پیدا کند و ریاست دنیا را به‌دست آورد، به دنیا و تمام مردم دنیا زور می‌گوید و ظلم می‌کند.

ادامه...